“Có con đường nằm nghe nắng mưa…” (2)

1.

Một điểm thay đổi trên bộ mặt đô thị Sài Gòn đáng ghi nhận nhất trong hai thập kỷ mà tôi ở đây, là hai bờ kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè. Từ một dòng nước đen với hàng ngàn căn nhà sàn lụp xụp hai bên bờ, nơi nổi tiếng với các tệ nạn xã hội và ô nhiễm môi trường, đã biến thành hai con đường sạch đẹp, trở thành một trục giao thông chính của thành phố.  Hai con đường song hành chạy cặp bờ kênh này được đặt tên làm tôi rất ưng: Hoàng Sa – Trường Sa.

2.

Một đoạn Trường Sa chạy qua Phú Nhận, nối với Phan Xích Long, có một khu dân cư nằm thoi ra như hình cùi chỏ, có người gọi là xóm Cù Lao, hiện vẫn còn đường tên là Cù Lao. Một khu dân cư khá mới với nhiều biệt thự đẹp, nhiều quán cafe rất tình và một số quán nhậu cũng rất êm. Khu này dân nhậu bờ kè chắc biết nhiều. Điều đặc biệt là khu dân cư này cò nhiều con đường mới, với những cái tên rất mới, tên các loài hoa: Hoa Hồng, Hoa Phượng, Hoa Lan, Hoa Mai, Hoa Đào, Hoa Sứ, Hoa Cau, Hoa Cúc, Hoa Huệ… tôi thật thích cách người ta đặt tên đường bằng tên một loài hoa, xét về đóng góp cho nhân loại thì một loài hoa có khi còn hơn nhiều vị chính khách.

3.

Cùng kiểu đặt tên theo khu này còn có một khu nữa, toàn tên đường khá đặc biệt, rất đanh thép và ngùn ngụt ý chí. Đó là khu Tân Sơn Nhì, mấy con đường đan ô vuông toàn những cái tên rất hay, đọc lên cứ loảng xoảng thế nào: Độc Lập, Dân Chủ, Cộng Hòa, Bác Ái, Tự Do, Dân Tộc, Đoàn Kết, Tự Quyết, Thành Công, Thống Nhất…

4.

Sài Gòn có chợ Bà Chiểu khá nổi tiếng, cận đó là lăng Ông Bà Chiểu. Nghe tên vậy cứ ngỡ lăng mộ cụ Đồ Chiểu chăng, hóa ra không phải, là lăng mộ của vợ chồng Tả Quân Lê Văn Duyệt. Vì lăng nằm gần chợ Bà Chiểu nên dân tình cứ thế gọi là Lăng Ông Bà Chiểu. Ông này tuy là một võ tướng thao lược và dũng cảm nhưng bình sinh lại là một hoạn quan (một số sách chép ông bị ái nam ái nữ bẩm sinh), không hiểu sao vẫn lấy vợ.

Trong đời binh nghiệp của mình, Tả Quân Lê Văn Duyệt đã hai lần giữ chức Tổng Trấn Gia Định Thành, thực ra Gia Định Thành lúc này rất rộng vì bao gồm các  phủ như Biên Hòa, Định Tường, Vĩnh Long, An Giang, Hà Tiên. Ông là người có công rất lớn trong việc tạo dựng hệ thống chánh trị của Sài Gòn nói riêng và cả nam bộ nói chung, ông là người khởi sự đào kênh Vĩnh Tế và rất nhiều công trình phúc lợi cho dân khác. Công trạng tuy nhiều nhưng sau khi mất lại chịu án oan, lăng mộ có lần bị cào bằng và xiềng xích với mấy chữ “Quyền yêm Lê Văn Duyệt phục pháp xử” (chỗ tên hoạn quan Lê Văn Duyệt chịu tội), mãi cả mấy chục năm sau mới được phục hồi.

Vậy mà Sài Gòn không thấy có đường Lê Văn Duyệt, tìm trên bản đồ thấy có một đường nhỏ xíu nằm bên quận 9, đường ngắn lắm, chỉ khoảng vài chục mét.

5.

Một thời với Tả Quân Lê Văn Duyệt, cũng bị án oan khiên nặng nề sau khi mất và là người trực tiếp phụ trách việc đào kênh Vĩnh Tế là Thoại Ngọc Hầu, kênh Vĩnh Tế được đặt theo tên vợ của ông này, bà Châu Thị Vĩnh Tế.

Ở miền tây, đoạn từ An Giang, Châu Đốc, Hà Tiên nhiều nhà dân, đình miếu vẫn thờ Thoại Ngọc Hầu. Ngoài kênh Vĩnh Tế, còn có Thoại Sơn, Vĩnh Tế Sơn, Thoại Hà (kênh Ông Thoại) và Hồ Ông Thoại là những địa danh mang tên ông.  Công trạng của ông đối với vùng đất này rất lớn, đến nỗi nhiều dân tình vùng này coi ông như một vị Thành Hoàng. Mấy đám tiệc có người lớn uống rượu, ly đầu tiên rót ra đất để mời ông Bảo Hộ, hoặc mời Ông Thoại…

Thoại Ngọc Hầu tên chữ là Nguyễn Văn Thụy, nói công đức cũng bằng thừa, nên chép đoạn này trong Đại Nam Thực Lục ra cho dễ: "Án thủ Châu Đốc là Thống chế Nguyễn Văn Thụy trước mộ dân dời đến ở đất biên thùy, đặt ra 20 xã thôn, vay của công 1.900 quan tiền và 1.500 phương gạo cho dân, đã hoãn nhiều năm, dân vẫn chưa trả được. Đến nay Thụy đem của nhà trả bù cho dân" . Người làm quan thời nay nên noi gương đó mà theo.

Ở Sài Gòn, Thoại Ngọc Hầu được đặt tên đường lớn, nối giữa Hòa Bình và Âu Cơ, có lần tôi hỏi một bạn nhà ở đây: có biết Thoại Ngọc Hầu là ai không? Bạn ấy nói: hình như là con ruột bà Âu Cơ. Ngẫm lại thấy bạn ấy nói cũng không sai.